ਕਾਂਡ 14 : ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਨਵੀਨ ਪਾਤਰ

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਲੈਂਡਲੇਡੀ, ਵੀਵਿਆ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਕਿਰਾਇਆ ਦੇਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਭਲੀ ਔਰਤ ਦਾ ਐਨਾ ਅਹਿਸਾਨ ਹੀ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ, ਜਿਹੜਾ ਉਸਨੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਰਿਆਇਤ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਕਾਨਾਂ ਦੇ ਕਿਰਾਇਆਂ ਦਾ ਭਾਅ ਆਸਮਾਨ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸਾਨੂੰ ਕਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਰੁਲਣਾ ਪੈਂਦਾ। ਫੁੱਟਪਾਥਾਂ, ਸਟੇਸ਼ਨਾਂ ਜਾਂ ਪਾਰਕਾਂ ਦੇ ਬੈਂਚਾਂ ’ਤੇ ਸੌਣੋਂ ਬਚ ਗਏ ਸੀ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਵੀਵਿਆ ਦੀ ਐਨੀ ਗੱਲੋਂ ਸ਼ੁਕਰ ਗੁਜ਼ਾਰ ਸੀ ਕਿ ਉਸਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਿਰ ਛੁਪਾਉਣ ਨੂੰ ਛੱਤ ਬਖ਼ਸ਼ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 

ਵੀਵਿਆ ਬੜੀ ਰਿਜ਼ਰਬ ਜਿਹੀ ਔਰਤ ਸੀ। ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਗੁਆਚੀ ਜਿਹੀ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ। ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੀ ਸੀ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦਾ ਜਾਂ ਜਾਂਦਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੈਂ ਉਹਨੂੰ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਦੇ ਘਰ ਵੜਦੇ-ਨਿਕਲਦੇ ਦੇਖਿਆ ਸੀ। ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਨਾਲ ਉਹਦੀ ਬੋਲ-ਬਾਣੀ ਵੀ ਬਸ ਹੈਲੋ ਜਾਂ ਗੁੱਡਮੌਰਨਿੰਗ ਤੱਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਸੀ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੀ ਵੀਵਿਆ ਬਾਰੇ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਹੱਸ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸਦੇ ਅਤੀਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਇਹ ਦੱਸ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅੱਚਵੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕਦੇ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਭੱਜ ਕੇ ਆਈ ਸੀ। ਉਹ ਕਿਸ ਨਾਲ ਉਧਲੀ ਸੀ? ਉਸਦਾ ਯਾਰ ਕਿੱਧਰ ਗਿਐ? ਉਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੀ? ਉਸ ਨਾਲ ਘਰੋਂ ਭੱਜਣ ਬਾਅਦ ਕੀ ਵਾਪਰਿਆ ਸੀ? ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਕੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਇਆ? ਕੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੁੱਕੇ ਹੋਏ ਕਦਮ ਤੋਂ ਖੁਸ਼ ਸੀ? ਉਸਨੂੰ ਔਖਾ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਪਿਆ? ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਮਾਲਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਤੇ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਜੁਆਬ ਜਾਨਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। 

ਵੀਵਿਆ ਨੂੰ ਘਰੋਂ ਭਗੌੜੀ ਹੋਣ ਦੀ ਕੀ ਵਿਪਤਾ ਆ ਪਈ ਸੀ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਸਮਝਦੀ ਸੀ ਅਜਿਹਾ ਸਾਡੇ ਏਸ਼ੀਅਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਦਾ ਵਰ ਚੁਣਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭੱਜਣ

ਕਾਂਡ 15 : ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਪੂਛ

ਇੱਕ ਅਰਬੀ ਦੀ ਲੋਕ ਕਥਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਬੜੀ ਦੇਰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿੱਕੀ ਹੁੰਦੀ ਨੇ ਸੁਣੀ ਸੀ। ਕੋਈ ਵਪਾਰੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਸਦੀ ਪਤਨੀ ਮਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੀ ਤੋਹਫਾ ਲਿਆਵੇ?

ਵੱਡੀ ਲੜਕੀ ਨੇ ਉਹ ਗਹਿਣਾ ਮੰਗਿਆ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਜਿਸਦੀ ਚਮਕ ਕਦੇ ਵੀ ਮੱਧਮ ਨਾ ਪਵੇ। ਵਿਚਕਾਰਲੀ ਨੇ ਉਸ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਫੁੱਲ ਐਮਰੈਂਥ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜ਼ਾਹਰ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁਰਝਾਉਂਦਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਨੇ ਉਸ ਅਤਿਅੰਤ ਸੁੰਦਰ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਮੈਲੀ ਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ। 

ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ਰਮਾਇਸ਼ਾਂ ਨੋਟ ਕਰ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਬਿਗਾਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੋ ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹੇ ਰਹਿਣ ਬਾਅਦ ਜਦੋਂ ਵਪਾਰੀ ਖੱਟ-ਕਮਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਪਰਤਣ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਵੱਡੀ ਪੁੱਤਰੀ ਲਈ ਕੀਮਤੀ ਗਹਿਣਾ ਖਰੀਦਿਆ। ਗਹਿਣਾ ਖਰੀਦ ਕੇ ਕੁੱਝ ਦੂਰ ਹੀ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਡਾਕੂਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਲੁੱਟ ਲਿਆ।

ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਇੱਕ ਬਾਗ ਵਿੱਚੋਂ ਉਹ ਸਦਾਬਹਾਰ ਫੁੱਲ ਖਰੀਦਿਆ। ਉਹ ਵੀ ਵਪਾਰੀ ਤੋਂ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਕਿੱਧਰੇ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਬੜਾ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਆਪਦੀਆਂ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨਪਸੰਦ ਉਪਹਾਰ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾ ਸਕੇਗਾ। ਫਿਰ ਵਪਾਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤੀਸਰੀ ਪੁੱਤਰੀ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਆਇਆ ਤੇ ਉਸਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੱਕੀ ਧਾਰ ਲਈ ਸੀ ਕਿ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਛੋਟੀ ਪੁੱਤਰੀ ਵਾਸਤੇ ਉਹ ਉਸਦਾ ਤੋਹਫਾ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਵੇਗਾ। ਚੋਲੇ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰੀ ਨੇ ਪਿੰਡਾਂ-ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਜੰਗਲ-ਬੇਲਿਆਂ ਤੱਕ ਹਰ ਥਾਂ ਦੀ ਖਾਕ ਛਾਣ ਮਾਰੀ। ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਉਹੇ ਜਿਹਾ ਕੋਈ ਚੋਲਾ ਨਾ ਮਿਲਿਆ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਉਸਦੀ ਪੁੱਤਰੀ

ਕਾਂਡ 16 : ਮਾਂ

ਮੈਨੂੰ ਮੈਕਸ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਲਗਭਗ ਵਿਸਾਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਪਿਛਲੀ ਹਯਾਤੀ ਦੇ ਪੰਨੇ ਪਾੜ ਕੇ ਮੈਂ ਨਵੇਂ ਸਫ਼ੇ ਲਿਖਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਮੈਕਸ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜ ਕੇ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸੀ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਆਪਣੀ ਤੋਰ ਤੁਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖਾਂ-ਕਸ਼ਟਾਂ ਸੰਗ ਲੜ-ਲੜ ਜਿਉਣ ਦੀ ਜੀਵਨਜਾਚ ਸਿੱਖ ਗਈ ਸੀ।

ਮਾਂਗ ਭਰੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਇੱਕ ਕੁਆਰੀ ਕੁੜੀ ਦੁਲਹਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਦੁਲਹਨ ਦੀ ਕੁੱਖ ਭਰੇ ਉਹ ਮਾਂ। ਹਰ ਔਰਤ ਵਿੱਚ ਮਾਂ ਬਣਨ ਦੀ ਖੁਹਾਇਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਾਂ ਬਣੇ ਬਿਨਾਂ ਔਰਤ ਦਾ ਇਸ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਵਿਅਰਥ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਹੋਂਦ ਅਮੁਕੰਮਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਕਵੀ ਪ੍ਰ: ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੱਚਾ ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਹੋਵਣ   ਭਾਵੇਂ ਮਾਵਾਂ ਪਰੀਆਂ। ਨਾਲ ਹੁਸਨ ਦੇ ਡਕ-ਡਕ ਭਰੀਆਂ। ਸ਼ਾਹਾਂ ਘਰੀਂ ਵਿਆਹੀਆਂ ਵਰੀਆਂ। ਪਹਿਨਣ ਪੱਟ, ਹੌਢਾਵਣ ਜ਼ਰੀਆਂ। ਪੂਰਾ ਕਦੀ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਜੇ ਲਾਲਾਂ ਦਾ ਹਾਰ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

ਮੈਂ ਵੀ ਪੂਰਾ ਹਾਰ-ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਪੂਰਨ ਔਰਤ ਬਣਾਉਣ ਉੱਤੇ ਤੁਲੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਰ ਮੇਰਾ ਇਹ ਇਰਾਦਾ ਤਾਂ ਤਦ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋਣਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਪਰਵਰਦਗਾਰ ਨੇ ਮਿਹਰ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਵਿਰਦ, ਵਜ਼ੀਫੇ, ਅਰਦਾਸਾਂ ਅਤੇ ਜੋਦੜੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛੱਡੀ। ਬਸ ਇੱਕ ਚਿਲੇ ਕੱਟਣ ਦੀ ਕਸਰ ਬਾਕੀ ਸੀ। ਰੋਟ ਸੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਥੱਕ ਗਈ ਸੀ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੈਂ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਧਿਆਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਦਿਨ ਰਾਤ ਮੈਨੂੰ ਅੱਚਵੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਤੋਂ ਜਲਦੀ ਮਾਂ ਬਣਾ ਤੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦੀ ਵਿੱਚ ਬਾਲ ਖਿਡਾਵਾਂ। 

ਚੰਦੋਗਿਆ ਉਪਨਿਸ਼ਦ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਸੰਭੋਗ ਮਹਾਂਯੱਗ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਤਰੀ ਅਗਨੀ। ਪੁਰਸ਼ ਬਾਲਣ। ਯੋਨੀ ਹਵਨਕੁੰਡ। ਵੀਰਜ ਆਹੁਤੀ। ਕੁੱਖ ਦੇਵ। ਲਿੰਗ ਪਰੋਹਿਤ। ਪ੍ਰੇਮ ਮੰਤਰ ਅਤੇ ਬੱਚਾ, ਦੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣਵਾਲਾ ਵਰਦਾਨ ਅਰਥਾਤ ਯੱਗ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਮੈਕਸ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਦੇ ਉਸ ਤਿੰਨ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਅਰਸੇ ਵਿੱਚ ਸਾਡੇ ਕੀਤੇ ਸਾਰੇ ਯੱਗ ਵਿਅਰਥ ਹੀ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਪਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਖ਼ੌਰੇ ਕਿਵੇਂ ਸਾਡਾ ਇੱਕ ਯੱਗ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਹੁਤੀਆਂ

ਕਾਂਡ 17 : ਸਿਵਲ ਵਾਰ

ਮੈਂ ਸਕਾਟਲੈਂਡ ਆ ਕੇ ਜੀਅ-ਜਾਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਤੋੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਫ਼ੈਕਟਰੀਆਂ, ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਧੰਦਾ ਮਿਲਦਾ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਲ ਕੁ ਮਗਰੋਂ ਮੈਨੂੰ  ਇੱਕ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਮਾਦਾਰੀ ਦੀ ਪੱਕੀ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਵਰ੍ਹੇ ਖਰਚ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਪੌਂਡ ਕਮਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਸੂਮ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿਰਸ ਨਾਲ ਮੈਂ ਕਾਫ਼ੀ ਸਾਰਾ ਧਨ ਆਪਣੀ ਤਨਖਾਹ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋੜੀ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦੈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਦੌਲਤ ਦੀ ਕਦੋਂ ਲੋੜ ਪੈ ਜਾਵੇ? ਇੰਝ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸੱਤਾਂ ਕੁ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਘਰ ਵੀ ਖਰੀਦ ਲਿਆ ਸੀ। ਵੈਸੇ ਤਾਂ ਵੀਵਿਆ ਦੇ ਘਰ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਕੋਈ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣਾ ਘਰ ਆਖ਼ੀਰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। 

ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਲਏ ਸਨ। ਇਸ ਪਾਸਿਉਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਫਿਕਰ-ਫਾਕਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਲੇਕਿਨ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਤਸਕੀਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਧਨ ਹੀ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁੱਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਨਾ? ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਝ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਖੁੱਸ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਸਕਣਾ। ਵਿਛੜੇ ਹੋਏ ਮਾਂ, ਬਾਪ, ਭੈਣ, ਭਾਈ ਅਤੇ ਮਹਿਬੂਬ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਸਕਦੇ। ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਵਰ੍ਹੇ ਮੈਂ ਅਜਾਈਂ ਗੁਆ ਲਿੱਤੇ ਸਨ। ਸੱਚ ਹੀ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ, ‘ਹੁਸਨ, ਜਾਵਨੀ, ਮਾਪੇ, ਤਿੰਨ ਰੰਗ ਨਹੀਂਓ ਲੱਭਣੇ।’ ਇਕੱਲੀ ਮਾਇਕ ਹਾਲਤ ਠੀਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੀ ਤਾਂ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ। ਪਰਿਵਾਰਕ

ਕਾਂਡ 18 : ਵੇਸਵਾ

ਮੈਕਸ ਆਪ ਭਾਵੇਂ ਸਾਰੀ ਦਿਹਾੜੀ ਪੱਬ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਤੇ ਇੱਕ ਮਿੰਟ ਵੀ ਘਰੇ ਨਹੀਂ  ਸੀ ਵੜਦਾ। ਪਰ ਉਹਨੇ ਮੇਰੇ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ’ਤੇ ਪੂਰੀ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਘਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਦਾਰੂ ਪੀਣ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣਾ ਹੱਕ ਵੀ ਮੈਂ ਅੜ ਕੇ ਮੈਕਸ ਨੂੰ ਖੋਹਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੱਤਾ। ਵਰਨਾ ਮੈਕਸ ਕਿੱਥੇ ਘੱਟ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ? ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਹ ਲੈਣ ’ਤੇ ਵੀ ਰੋਕ ਲਾਉਣ ਤੱਕ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਮਰਦਾਨਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵ ਔਰਤ ਨੂੰ ਹੀ ਝੁੱਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਵੀ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਚਲੋ ਪੱਬ ’ਚ ਨਾ ਸਹੀ ਘਰੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪੀ ਲਿਆ ਕਰੂੰ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਭੀੜ-ਭੜੱਕਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲੀ ਰਹਿਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਤਨਹਾਈ ਪਸੰਦ ਇਨਸਾਨ ਹਾਂ ਮੈਂ। ਭੀੜ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਗੁਆਚ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹੋ। ਨਾ ਤੇਜ਼ ਤੁਰ ਸਕਦੇ ਹੋ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹੌਲੀ। ਤੁਹਾਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਕਦਮ ਮਿਲਾ ਕੇ। ਆਪਣੀ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਦੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਿਰਫ਼, ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਡ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਹੀ ਚੱਲ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਇੱਕਲਤਾ ਦੇ ਬਹੁਤ ਫ਼ਾਇਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਤਨਹਾਈ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਆਪਣਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋ। ਹਜੂੰਮ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਬਸ ਗੈਰਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਬਿਗਾਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਘਿਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਵਸਤਰ ਉਤਾਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ਰੀਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਉਂ ਹੀ ਤਨਹਾਈ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਧਿਆਨ ਹੋਇਆਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਨ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤਨਹਾਈ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਾਡਾ ਕੁੱਝ ਵੀ ਢੱਕਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਅਸੀਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨੰਗੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੇਡਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਂਗ। ਜਦੋਂ ਸਵੈ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਹੋਵੇ, ਆਪਣੀ ਅੰਤਰ

ਕਾਂਡ 19 : ਹਮਰਾਹੀ

ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਰਸਦ ਤਾਂ ਉਂਝ ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਸਟੋਰਾਂ ਜਾਂ ਸੁਪਰਸਟੋਰਾਂ ਚੋਂ ਹੀ ਲੈਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਛੋਟੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸਸਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਵੱਡੇ ਸਟੋਰਾਂ ਵਾਲੇ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਥੋਕ ਦੇ ਭਾਅ, ਵਧੇਰੇ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਦੁਕਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਖਰੀਦਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਮੁਨਾਫਾ ਕੱਢਣ ਲਈ ਅੱਗੋਂ ਗਾਹਕ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹ ਮਹਿੰਗੇ ਭਾਅ ਵੇਚਦੇ ਸਨ। ਬਹਰਹਾਲ ਥੋੜ੍ਹੀ-ਬਹੁਤੀ ਸਬਜ਼ੀ-ਭਾਜੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਮਿਰਚ-ਮਸਾਲਾ ਮੈਂ  ਨੇੜਿਉਂ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਗਲੀ ਦੇ ਮੋੜ ਤੇ ਇੱਕ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਦੁਕਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਕੌਰਨਰ-ਸ਼ੌਪ ਦਾ ਮਾਲਕ ਅਨਵਰ ਵੀ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਹੀ ਸੀ। ਸੂਰਜ ਦੇਵਤੇ ਅਪੋਲੋ ਵਰਗਾ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।

  ਕਦੇ-ਕਦਾਈਂ ਸੌਦਾ-ਪੱਤਾ ਲੈਣ ਗਈ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਮੈਂ ਅਨਵਰ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਕੌਮੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬਿੰਦ-ਝੱਟ ਦੁੱਖ ਸੁੱਖ ਕਰ ਲੈਂਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਮੇਰੇ ਵਾਂਗੂੰ ਦੁੱਖੀ ਸੀ, ਬਿਚਾਰਾ ਉਹ ਵੀ। ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਗੋਰੀ ਨੂੰ ਇਸ਼ਕ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਧੋਖਾ ਦੇ ਗਈ ਸੀ ਉਹਨੂੰ। ਗਹਿਣਾ-ਗੱਟਾ ਅਤੇ ਧਨ ਦੌਲਤ ਲੈ ਕੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਗਈ ਸੀ। ਬਸ ਦਿਲ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਸੀ ਉਹਦਾ ਤੇ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸ਼ਾਦੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ ਉਹਨੇ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪੂਰਾ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। 

ਜਦੋਂ ਦੋ ਇਨਸਾਨ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪੇ ਹੀ ਕੋਈ ਸਾਂਝ ਜਿਹੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੋਚਣ ਦਾ ਢੰਗ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੱਲੋ-ਮੱਲੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਖ਼ਿਆਲਾਤ  ਰਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਜੋ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅੱਲੇ ਸਨ ਉਚੜ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਅੱਖਾਂ ਭਰ ਕੇ ਅਨਵਰ ਆਖਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, “ਇਹ ਫਰੰਗੀ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਿੱਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਨਿਰੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਨੇ, ਭਾਵੇਂ ਚੁਲੀਆਂ ’ਚ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾ ਲਵੋ, ਇਹ ਡੰਗ ਮਾਰਨੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ।”

ਕਾਂਡ 20 : ਨੀਂਦ ਨਾ ਦੇਖੇ ਬਿਸਤਰਾ

"ਠਾਹ।" ਅੰਦਰ ਵੜ ਕੇ ਮੈਂ ਘਰ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਭੇੜਿਆ ਹੈ। ਮੋਢੇ ਵਾਲਾ ਹੈਂਡਬੈੱਗ ਚਲਾ ਕੇ ਦੂਰ ਪਏ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਮਾਰਦੀ ਹਾਂ। ਹੁਣੇ ਸਿੱਧੀ ਕੰਮ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹਾਂ। ਇਸ ਹੁੰਮਸ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਜਿਹਾ ਘੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿੰਨੀ ਅੱਗ ਲੱਗੀ ਪਈ ਹੈ। ਮੁੜਕੋ-ਮੁੜਕੀ ਹੋਈ ਪਈ ਹਾਂ। ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਅੱਜ ਗਰਮੀ ਹੈ ਜਾਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈ? ਵਾਟ ਵੀ ਕਿਹੜਾ ਥੋੜ੍ਹੀ ਤੁਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਤੁਰਦੀ ਵੀ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਕਾਹਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹਾਂ। ਸਵੇਰੇ ਘਰ ਤੋਂ ਕੰਮ 'ਤੇ ਅਤੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਕੰਮ ਤੋਂ ਘਰ ਤੱਕ ਪੂਰੇ ਅੱਠ (ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਦੀ ਦੂਰੀ) ਮੀਲ ਚੱਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਲੱਤਾਂ ਦੁੱਖਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖੱਲੀਆਂ ਪਈਆਂ ਪਈਆਂ ਨੇ। ਸ਼ਰੀਰ ਵਿੱਚ ਐਨੀ ਵੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਕਿ ਚੌਂਹ ਕਦਮਾਂ 'ਤੇ ਪਏ ਸੋਫੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਬੈਠ ਸਕਾਂ। ਜਿੱਥੇ ਖੜ੍ਹੀ ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਥਹਿੰ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਥਕਾਵਟ ਨਾਲ ਲੁੜਕ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹਾਂ। 

ਪਸੀਨੇ ਨਾਲ ਗਿੱਲੇ ਹੋ ਕੇ ਕੱਪੜੇ ਬਿਤਲੇ ਹੋਏ ਸ਼ਰੀਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਚਿਪਕ ਗਏ ਹਨ। ਪੂਰੇ ਜਿਸਮ ਚੋਂ ਐਨਾ ਮੁਸ਼ਕ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਥੋਂ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਦੁਰਗੰਧ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਹੁੰਦੀ। ਚੌਂਕੜਾ ਮਾਰ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਈ ਕੋਟ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਲਾਊਜ਼ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਇੰਝ ਲਾਹ ਦਿੰਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਸਾਈ ਬੱਕਰੇ ਦੀ ਖੱਲ ਉਤਾਰਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਟਨ ਅਤੇ ਜਿੱਪ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਬੈਠੀ-ਬੈਠੀ ਹੀ ਟੇਡੀ ਜਿਹੀ ਹੋ ਕੇ ਝੁੱਲ ਵਰਗੀ ਮੋਟੀ ਤੇ ਤੰਗ ਜ਼ੀਨ ਨੂੰ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹਾਂ, ਜੋ ਕਿ ਪੱਟਾਂ ਵਿੱਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸੀ ਪਈ ਹੈ। ਅੰਮੀ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਪਤਲੂਨਾਂ ਪਾਈਆਂ ਦੇਖਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਟਾਖਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। 

"ਹੂੰਅ!"  ਇਸ ਪੈਂਟ ਨੂੰ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਨਿਆਣਾ ਜੰਮਣ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ੋਰ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਸ ਘੰਟੇ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸ਼ਿਫਟ ਦੇ ਥੱਕੇਵੇਂ ਪਾਰੋਂ ਹੱਡੀਆਂ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਹੋਈਆਂ